1) Jak to działa (w skrócie)

Cel: dostarczyć dawkę promieniowania (fotony/e-) w ściśle określony obszar z dokładnością milimetrów.

1. Tor RF i wytwarzanie wiązki

• Działo elektronowe (electron gun) emituje elektrony →

• Fale mikrofalowe z magnetronu lub klystronu przyspieszają elektrony w falowodzie (waveguide) →

• (Dla fotonów) wiązka e- uderza w target wolframowy i powstają fotony X; (dla e- terapeutycznych) target jest wysuwany z toru.

• Bending magnet kieruje wiązkę do osi głowicy.

2. Formowanie pola i kontrola dawki

• Primary collimator + MLC (Multi-Leaf Collimator) kształtują pole.

• Ion chamber w głowicy mierzy dawkę w czasie rzeczywistym (zamyka pętlę sprzężenia zwrotnego).

• W nowszych systemach często tryb FFF (flattening-filter-free) do szybkich planów stereotaktycznych.

3. Pozycjonowanie/obrazowanie

• OBI / CBCT (kV) i/lub EPID (MV) do IGRT; w SRS: Winston-Lutz do sprawdzenia izocentrum.

• Stół 6D (pitch/roll/yaw) i gating/tracking (np. CyberKnife) do kompensacji ruchu.

4. Sterowanie i bezpieczeństwo

• System PSS (interlocki, klucze, E-STOP), monitor drzwi i sygnalizacja „BEAM ON”.

• Konsola z rekordem/odtworzeniem (R&V), logi dawki, DICOM RT do integracji z TPS.

Różnice platform:
• CyberKnife – mały akcelerator na ramieniu robotycznym + tracking markerów/oddechu.
• Gamma Knife – izocentryczny system z wieloma źródłami Co-60 (bez RF).
• MR-Linac – linak zintegrowany z MRI (silne pole magnetyczne, inna strefa bezpieczeństwa).

---

2) Główne elementy (co jest czym)

• Magnetron/klystron – źródło mocy mikrofalowej.

• Modulator + wysokie napięcie – steruje impulsami (w starszych: tyratron; w nowych: połprzewodnik).

• Waveguide + RF windows – prowadzą i separują RF/próżnię.

• Działo elektronowe, target, bending magnet – „serce” wytwarzania wiązki.

• Flattening filter / tryb FFF – kształt profilu dawki.

• MLC (liście, silniki/enkodery) – kształt pola, IMRT/VMAT.

• Ion chamber – pomiar dawki/monitorowanie.

• OBI/CBCT/EPID – obrazowanie przed/w trakcie napromieniania.

• Stół 6D – precyzyjne ustawienie pacjenta.

• Chiller/woda chłodząca, HVAC – odprowadzanie ciepła i stabilność termiczna.

• PSS – drzwi, zamki, przyciski E-STOP, sygnalizacja, detektory promieniowania w bunkrze.

---

3) Co się najczęściej psuje (i jak to widać)

Zasada: jeżeli beam output dziennie odbiega >±3% (TG-142) – wstrzymujesz pacjentów, robisz QA/kalibrację i dopiero wracasz.

---

4) Warunki bezpieczeństwa (pomieszczenie, procedury, ludzie)

Pomieszczenie/bunkier

• Ekranowanie ścian/drzwi zgodnie z projektem (mapa równoważników ołowiu/betonu), monitor promieniowania w bunkrze i na korytarzu.

• Sygnalizacja świetlna „BEAM ON” na wejściu, okno do sterowni (jeśli przewidziane).

• Interlock drzwi – wiązka nie wystartuje przy otwartych drzwiach; E-STOP w bunkrze i przy konsoli.

• System kamer/interkom do obserwacji pacjenta.

• Zasilanie: linia 3-fazowa o wymaganej mocy (dziesiątki kVA), uziemienie zgodne z projektem.

Środowisko

• Temperatura/wilgotność stabilne (typowo ~20–24 °C; wilg. 40–60 %), brak kondensacji.

• Chłodzenie wodą (przepływ i temp. wg specyfikacji), czysta wentylacja/HVAC.

• Brak ferromagnetyków tylko w MR-Linac (strefy jak w MRI, kontrola MR-safe).

Procedury kliniczne

• Dwuosobowe „time-out”: weryfikacja pacjent/plan/pole przed startem.

• IGRT: CBCT/EPID/kV przed każdym zabiegiem z porównaniem do planu.

• Immobilizacja (maski/wyściółki), kontrola ruchu (gating, breath-hold), bariery kolizyjne stołu/głowicy.

• Plan awaryjny: E-STOP, otwarcie drzwi, wyprowadzenie pacjenta, raport incydentu.

Personel i dozymetria

• Szkolenia wstępne i okresowe, uprawnienia, znajomość PSS.

• Dozymetria osobista (TLD/OCD), monitoring dawek personelu.

• Kontrole BHP/RP i audit wewnętrzny jakości.

---

5) QA i serwis – minimum praktyczne

Codziennie (fizyka)

• Output constancy (referencja ±3%), symetria/płaskość, wskaźnik energii, laser/ODI, test PSS, obrazowanie (quick dark/flat).

Tygodniowo/miesięcznie

• Głębsze testy MLC (picket fence), izocentrum (Winston-Lutz), dokładność stołu 6D, kalibracje OBI/CBCT, dokładność kV/MV img-to-iso.

Rocznie / po naprawach

• Pełna charakterystyka dawek (AAPM TG-51/TG-142 ekwiwalent), in-phantom end-to-end (np. SRS), weryfikacja planów IMRT/VMAT (gamma).

Serwis

• Prewencyjny wg OEM (chiller/filtry, styki HV, wentylacja, łożyska ramion, aktualizacje FW).

• Rejestr części zużywających się: magnetron/klystron, filtry wody/powietrza, uszczelnienia, baterie UPS.

---

Mini-checklista „jeżeli nagle nie idzie”

1. Alarmy PSS? Drzwi/E-STOP/klucze.

2. Chłodzenie: temp. wody, przepływ, alarmy chillera, kurz na radiatorach.

3. Zasilanie: napięcia, kolejność faz, ostatnie prace elektryczne?

4. RF: licznik godzin magnetronu/klystronu, log „reflected power”.

5. QA: szybki pomiar dawki i geometria (EPID/latarka), czy odbiega od wczoraj?

6. Jeśli po naprawie – end-to-end na fantomie przed pierwszym pacjentem.