Linac SRS – stereotaktyczna radiochirurgia na akceleratorze liniowym

Co to jest Linac SRS

Linac (linear accelerator) – akcelerator liniowy stosowany standardowo w radioterapii onkologicznej (6–10 MV fotony).
SRS (stereotactic radiosurgery) – specjalny tryb pracy linaka, pozwalający na dostarczenie pojedynczej dużej dawki (20–25 Gy) z submilimetrową precyzją, przy użyciu:
- MLC (multileaf collimator) – kolimator wielolistkowy kształtujący wiązkę,
- IGRT (image-guided radiotherapy) – obrazowanie w czasie rzeczywistym (CBCT, portale kV/MV),
- VMAT (volumetric modulated arc therapy) – łukowe napromienianie modulowane.

Guzy mózgu: przerzuty, glejaki, meningiaki, neurinoma.
Zmiany naczyniowe (AVM) – w niektórych ośrodkach.
Choroby funkcjonalne: neuralgia trójdzielna, choroba Parkinsona (rzadziej niż GK/CK).
Guzy poza czaszką (SBRT): płuca, wątroba, trzustka, kręgosłup, prostata.

Pacjentka: 60 lat, rak płuca z 2 przerzutami do mózgu.
Metoda: TrueBeam (Varian), SRS 1 frakcja (20 Gy) z użyciem VMAT + IGRT (CBCT).
Wynik: stabilizacja zmian, brak objawów ubocznych, leczenie ambulatoryjne.
Komentarz: SRS linakowy pozwala na szybkie leczenie przerzutów mózgowych bez hospitalizacji.

Pacjent: 72 lata, guz 2 cm w dolnym płacie, nieoperacyjny.
Metoda: SBRT (SRS ciała), Versa HD (Elekta), 3 frakcje po 15 Gy.
Wynik: regresja zmiany, brak poważnych działań niepożądanych.
Komentarz: SBRT na linaku jest alternatywą dla CyberKnife, dostępniejszą w Polsce (większa liczba linaków).

Pacjent: 68 lat, rak prostaty niskiego ryzyka.
Metoda: hipofrakcjonacja SBRT na TrueBeam (5 frakcji po 7,25 Gy).
Wynik: kontrola biochemiczna po 5 latach porównywalna z klasyczną RT, brak ciężkich działań ubocznych.
Komentarz: SBRT linakowe staje się standardem w leczeniu prostaty w wielu ośrodkach.

Cecha	Linac SRS (TrueBeam, Versa HD)	Gamma Knife (Elekta)	CyberKnife (Accuray)
Źródło	Linak (6–10 MV)	201 źródeł Co-60	Mini-linak (6 MV)
Zakres	Mózg + całe ciało (SRS + SBRT)	Głównie mózg	Mózg + całe ciało
Precyzja	Wysoka (IGRT, VMAT), <1 mm	Najwyższa (frame, Icon frameless)	Wysoka (robot tracking)
Immobilizacja	Frameless (maski, markery)	Rama / maska	Frameless
Czas zabiegu	Krótszy niż CK (1–2 h), zwykle kilka minut łuku	Krótszy (1 h), wysoka precyzja	Dłuższy (1–3 h, tracking)
Serwis	Typowe dla linaków (RF, gantry, MLC)	Wymiana izotopów Co-60	Robot, elektronika
Koszt	Niższy, bo linaki są standardem w RT	Wysoki, dedykowany system	Wysoki (robotyczny linak)

Typowe usterki:
- Moduły RF (klystrony, magnetrony),
- MLC (listki kolimatora – uszkodzenia mechaniczne),
- Gantry i izocentrum (kalibracja, łożyska),
- CBCT / systemy obrazowania (lampy, detektory),
- Systemy chłodzenia i zasilania.
Koszty serwisu:
- Kontrakt serwisowy: 100–250 tys. USD rocznie (w zależności od SLA i wersji).
- Brak kosztu izotopów (w przeciwieństwie do GK).
Zaletą jest dostępność części zamiennych i serwisu (większość ośrodków RT ma linaki).

Nowy linak (TrueBeam, Versa HD, Halcyon SRS): 3–5 mln USD.
Adaptacja bunkra: 0,5–1 mln USD (osłony, wentylacja, klimatyzacja, UPS).
Rynek wtórny: linaki po refurbu ~0,3–1 mln USD.
Eksploatacja: ~100–250 tys. USD rocznie (serwis), plus QA, części i energia.

Linac SRS to najbardziej elastyczna i dostępna metoda stereotaktycznej radiochirurgii.
W Polsce dominują linaki (Varian, Elekta, Siemens), dlatego łatwo o serwis i części.
Przewaga: brak izotopów, uniwersalność (SRS + klasyczna RT).
Ograniczenie: precyzja nieco niższa niż w Gamma Knife (szczególnie w małych zmianach czaszkowych).
Najlepsze zastosowania: mózg (przerzuty), płuca, wątroba, prostata, kręgosłup.

Lokalizacja guza / choroba	Ośrodek	Metoda	Wynik kliniczny	Komentarz
Przerzuty do mózgu (2 zmiany)	Warszawa (TrueBeam, Varian)	SRS 1 frakcja (20 Gy), VMAT + IGRT (CBCT)	Stabilizacja zmian, brak działań niepożądanych	Ambulatoryjne leczenie, alternatywa dla WBRT
Rak płuca (nieoperacyjny, 2 cm)	Poznań (Versa HD, Elekta)	SBRT, 3 frakcje po 15 Gy	Regresja guza, brak powikłań płucnych	Dostępna alternatywa dla CyberKnife
Rak prostaty (niski stopień)	Kraków (TrueBeam)	SBRT, 5 frakcji po 7,25 Gy	Kontrola biochemiczna po 5 latach, brak ciężkich działań ubocznych	Hipofrakcjonacja skraca leczenie z 7 tygodni do 1 tygodnia
Guzy kręgosłupa / przerzuty	Ośrodki europejskie	SRS linakowy, 1–3 frakcje	Dobra kontrola bólu i stabilizacja zmian	Bez konieczności chirurgii otwartej
Nowotwory wątroby (HCC, przerzuty)	Badania międzynarodowe	SBRT, 3–5 frakcji (linak z IGRT)	Wysoki odsetek lokalnej kontroli, poprawa przeżycia	Alternatywa dla resekcji/ablacji u nieoperacyjnych pacjentów